13.11.2013 - michaïl sjisjkin

Mikhail Sjisjkin, Pismovnik (Nederlandse vertaling: Onvoltooide liefdesbrieven, Querido)


Tijdens de tweede Read & Meet van het seizoen bespreken we de roman Onvoltooide liefdesbrieven van de Russische auteur Michaïl Sjisjkin. Ter voorbereiding van deze ontmoeting vragen we u het boek niet alleen te lezen maar ook de voor u memorabele passages aan te stippen. Aangezien deze brievenroman geen echte hoofdstukken kent, noteert u best de paginanummers van die passages.

Onvoltooide liefdesbrieven is een ambitieuze, caleidoscopische roman die werkelijk over 'alles' gaat. Van filosofie tot kosmologie, van botanica tot antropologie. Onze tijd met de auteur is echter beperkt, dus houden we ons aan enkele hoofdthema's uit de roman:

  • De dood als onvervreemdbaar deel van het leven vormt een van de hoofdthema’s in het oeuvre van Sjisjkin en bovenal in deze roman. Zoals Sasja het verwoord in een van haar eerste brieven als ze het over literaire meesterwerken heeft: ‘Ze doen alleen maar alsof ze over de liefde gaan, om het interessant te maken voor de lezer. Maar in feite gaat het over de dood. Liefde in boeken is zo’n schild, of liever gezegd gewoon een blinddoek. Om niet te hoeven zien. Zodat het niet zo erg is.’
  • Michaïl Sjisjkin liet in interviews (zo ook recent in Passa Porta) optekenen dat zowel Volodja als Sasja autobiografisch zijn: ‘Al mijn personages gaan over mij. (…) Al mijn mannelijke personages zijn verenigd in het mannelijke “ik”-personage en alle vrouwelijke personages belichamen mijn perceptie van de vrouw. Dus al mijn boeken zijn met elkaar verbonden, enkel de grens tussen man en vrouw blijft bestaan'
  • Sjisjkin speelt in Onvoltooide liefdesbrieven voortdurend met de tijd. De tijd die blijft stilstaan, de tijd die vooruit kruipt. De tijd die vaak relatief blijkt.
     
  • Het belang van het geschreven woord. Om de voortdurend dreigende dood het hoofd te bieden neemt Volodja de toevlucht tot het geschreven woord. Zijn brieven aan zijn geliefde vormen zijn redding, omdat ze hem verbinden met haar, met zijn leven voor de oorlog, met het leven zelf. Voor Volodja geldt: alleen brieven die ongeschreven blijven komen niet aan. Wat telt is het schrijven zelf, niet of het geschrevene ooit aankomt bij de bestemmeling.

 


Verslag van de leesclub

De tweede Read & Meet @ Passa Porta bracht weerom veel lezers uit diverse windstreken op de been: we zagen Duitse, Nederlandse en Engelse vertalingen en behoorlijk wat Russische edities tevoorschijn komen. Van een Babylonische spraakverwarring was echter geen sprake, daarvoor was de lust om interpretaties te delen en de honger naar nieuwe inzichten te groot. 



 De bezwerende klanken van een in het Russisch door Michaïl Sjisjkin voorgedragen fragment zetten de toon.



Gevraagd naar de betekenis van de oorspronkelijke titel (Pismovnik) stootten we op een kleine taalbarrière. De titel, een in onbruik geraakt woord, betekent zoveel als “gids bij het schrijven van brieven”. Michaïl Sjisjkin verbaasde zich er pas later over dat niet elke taal een soortgelijk woord kent. Vandaar het romantische Onvoltooide liefdesbrieven  in het Nederlands en het tolstojaanse The Light and The Dark in het Engels. De oorspronkelijke titel echter, vat de essentie van het boek beter. Het is niet zomaar een brievenroman, het is ook echt een gids: voor de levenden, over de dood. 



Wat begint met twee jonge minnaars die elkaar brieven schrijven, de ene van het oorlogsfront, de ander van het thuisfront, verwordt langzaamaan tot een meditatie over het leven en het aanvaarden van de dood. Volodja, een schrijver die geen waarde meer hecht aan het woord, trekt naar de oorlog om er daden te stellen en levenservaring op te doen. Hij zal uiteindelijk één slachtoffer maken (een hond) maar veel leren over de dood. “Het is vermoedelijk zo: het lichaam bevecht de dood met pijn, maar de hersenen, het bewustzijn met denken. Uiteindelijk zal noch het een noch het ander ons verlossen.” Niet lang nadat de correspondentie begint ontvangt Sasja een brief die haar informeert over de dood van Volodja. Deze boodschap zet niet alleen haar leven, maar ook het hele boek op z’n kop. 



Het idee, terloops geopperd, dat de obsessie met de dood wel eens typisch Russisch zou kunnen zijn werd door Sjisjkin onder  gejubel van de Russische lezers laconiek van tafel geveegd. “Everybody dies, not only Russians”. Het is  m.a.w. een universeel thema, in een klassieke vorm; de brievenroman.

 

De meestergreep van Sjisjkin bestaat er echter uit om de correspondentie niet te stoppen na de dood. We blijven frontbrieven lezen van Volodja, afgewisseld met brieven van Sasja die met vallen en opstaan haar leven verderzet.  Het ingenieuze spel met de tijd dat de auteur hierbij opzet ontging weinig lezers. De brief over Volodja’s dood markeert voor Sjisjkin nog een andere grens in de roman. Die tussen twee “ruimten”. Aan de ene kant het banale; dat wat geschreven wordt in de kranten over leven en dood én aan de andere kant de ruimte van de schrijver: een magische plek, de plek van de kunstenaar; de enige  waar de dood overwonnen wordt.



Zoals Volodja  stelt in een van z’n brieven: “Als ik niet noteer wat ik vandaag heb gezien, dan blijft er niets over. Alsof het nooit is gebeurd.” Schrijven om te bewaren, schrijven om te overleven ook. Sjisjkin: “Kijk naar Oorlog en vrede van Tolstoj. De paarden die hij beschreef, de koetsiers, de soldaten, de huizen, de bomen: dat alles is verdwenen. Maar open en lees Oorlog en vrede en plots zijn ze er weer allemaal, de paarden, de koetsiers en de soldaten”. Volodja: “Waarom schrijft men? Zolang we schrijven, betekent het dat we nog in leven zijn. Wanneer jij deze regels leest, is de dood uitgesteld.” De roman als hefboom over de dood. 



Michaïl Sjisjkin liet in interviews optekenen dat zowel Volodja als Sasja autobiografisch zijn: ‘Al mijn personages gaan over mij. (…) Al mijn mannelijke personages zijn verenigd in het mannelijke “ik”-personage en alle vrouwelijke personages belichamen mijn perceptie van de vrouw’. Maar het autobiografische gaat verder dan dat,  leerden we. Zo kent het boek zijn oorsprong in de oorlogservaringen van Sjisjkins vader. Diens verblijf op een duikboot in de Tweede Wereldoorlog zetten Sjisjkin aan tot het schrijven van de roman. 



Waarom koos Sjisjkin dan voor de Boxer Opstand als achtergrond voor het verhaal? “Omdat het een goed voorbeeld is van toekomstige oorlogen. Er komt geen wereldwijde oorlog meer” aldus de auteur, “verwacht je eerder aan kleine conflicten met internationale deelnemers.”

De hechte compositie van de roman kon op veel bijval rekenen. Het rijmende, ritmische proza, met bijzonder veel zelfverwijzingen en spiegelende passages werd bezongen tot de auteur haast ging blozen. De avond eindigde met de pientere opmerking dat Sjisjkin er mogelijk in geslaagd was de perfecte roman te schrijven. Schreef Volodja immers niet dat “elk boek een leugen is –al was het alleen al omdat het een begin en een eind heeft? Het is niet eerlijk om de laatste punt te zetten, het woord ‘einde’ te schrijven – en niet dood te gaan.” 



En dat in een roman die niet eindigt, maar gewoon opnieuw begint. Met nog veel vragen op de lippen –de roman kent echt geen einde – namen we afscheid van Michaïl Sjisjkin, vastbesloten het boek ooit nog eens te lezen. En in afwachting daarvan het van harte aan te raden.


Hierbij nog enkele belangwekkende links:

Interviews

  • Michaïl Sjisjkin in Cobra. Opgenomen in Villa Hellebosch, waar Sjisjkin als writer in residence verblijft op uitnodiging van Passa Porta.
  • De auteur in gesprek met zijn Amerikaanse vertaalster, Marian Schwartz.


Recensies

Een uitgebreide en heldere recensie van Pieter Boulogne, eerder gepubliceerd in De Leeswolf.

Recensies in de NRCTrouwThe Guardian en het Columbia / Harriman Institute